Επιστολές γνωστών ποιητών και πεζογράφων, ίσως και κριτικών, στον Τόλη Νικηφόρου και επιστολές του ίδιου κατά τον μισό σχεδόν αιώνα της λογοτεχνικής πορείας του ως τώρα. Ακόμη, αναγγελίες εκδηλώσεων, περιγραφές, ανέκδοτα, στιγμιότυπα, ό,τι μπορεί να ενδιαφέρει τον αναγνώστη της λογοτεχνίας κατά τη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα.


Πέμπτη, 2 Φεβρουαρίου 2017

Όταν πεθαίνει ένα παιδί, 1 - Η ιστορία ενός ποιήματος


Με συγκινεί η παιδική αθωότητα. Με συναρπάζει και με γοητεύει, με εμπνέει. Γι' αυτό και έχω γράψει πολλά ποιήματα για τα παιδιά. Πάντα με την απορία να αιωρείται στο μυαλό μου, αν πράγματι ήταν δική μου η πρωτοβουλία ή αν τα ίδια τα ποιήματα είχαν τελικά αποφασίσει να αναδυθούν στο φως από τον  μυστικό τους κόσμο, αν τα ποιήματα είχαν επιλέξει τον χρόνο για να γεννηθούν.

Έγραφα λοιπόν στο ποίημά μου «Ένας ξένος από παλιά στο σπίτι μας»:


«το ποίημα επιλέγει τον δικό του χρόνο για να γεννηθεί/ είναι ένας ξένος που κατοικεί από παλιά στο σπίτι μας/ κυκλοφορεί στο υπόγειο/ και λούζεται με φως στο υπερώο/ διαβάζει ένα ένα τα χειρόγραφά μας/ αποκρυπτογραφεί τις μυστικές φωνές/ που ταξιδεύουν μέσα μας./ και πίνει για να μεγαλώσει/ γιαυτό και είναι πάντα μεθυσμένο./ το ποίημα επιλέγει τον δικό του χρόνο για να γεννηθεί/ όπως πριν από μας επέλεξε/ αυτό το σπίτι για να κατοικήσει»

Η εμπειρία μου με το ποίημα «¨Οταν πεθαίνει ένα παιδί, 1,  είναι χαρακτηρισιτκή. Να λοιπόν πώς εκείνο αποφάσισε να γεννηθεί. 

Ήταν το καλοκαίρι του 1983. Είχαμε νοικιάσει ένα μικρό διαμέρισμα σε μια μεγάλη οικοδομή κοντά στη θάλασσα στην Άφυτο, το αγαπημενο μας χωριό της Χαλκιδικής. Στο διπλανό διαμέρισμα έμεναν οι στενοί μας φίλοι Βύρων και Κική με τη κορούλα τους, τη βαφτισιμιά μου Ελένη. Η Ελένη ήταν τότε τεσσάρων ετών, ο δικός μας Νίκος τρεισήμισι. 

Οι μέρες περνούσαν με μπάνιο, ηλιοθεραπεία και φαγητό στο ταβερνάκι της αμμουδιάς λίγο πιο κάτω. Και βέβαια με τις αναπόφευκτες πολιτικές και άλλες συζητήσεις. Ένα πρωί μετά το μπάνιο, καθόμουν σε μια πλαστική πολυθρόνα στη σκιά και παρακολουθούσα τον Νίκο και την Ελένη να παίζουν στο χαμηλό κουρεμένο γρασίδι της αυλής. Ήταν μια εικόνα γαλήνης ομορφιάς και αθωότητας.  Και τότε ξαφνικά, σαν από το τίποτα, μέσα σ' αυτό το ειδυλλιακό περιβάλλον, μου ήρθε στον νου η εικόνα των παιδιών του τρίτου κόσμου και η παρόρμηση να εκφράσω όσα με πλημμύρισαν εκείνη τη στιγμή. Ήταν κάτι σαν λάμψη, σαν ακαταμάχητη ανάγκη και απαράβατη εντολή.  Έγραψα λοιπόν επιτόπου το ποίημα Όταν πεθαίνει ένα παίδί, 1 με τις εικόνες και τις λέξεις να ρέουν κρουνηδόν στο μυαλό μου, το ποίημα να βγαίνει ολοκληρωμένο και να χρειάζεται ελάχιστη επεξεργασία αργότερα. 
 



Όταν πεθαίνει ένα παιδί, 1
 
αβιταμίνωση
είναι όρος των στατιστικών δελτίων
η πείνα εξωραϊσμένη
αποπροσωποποιημένη
όπως θα τόνιζε και κάποιος διανοητής
λέξη χωρίς εικόνα

ένα παιδί είναι μονάκριβο
ένα παιδί πεθαίνει κάθε δευτερόλεπτο
με την κοιλιά πρησμένη
μάτια που δεν χωράνε πια στις κόγχες τους
σε χώρες που ονομάζονται εξωτικές
πεθαίνει στο κατώφλι του σπιτιού μου

όταν πεθαίνει ένα παιδί
πέφτει βαθύτατο σκοτάδι το ξημέρωμα
βρέχει μεγάλα δάκρυα λαμπερά
πέτρινα γίνονται τα φύλλα και τα δέντρα

όταν πεθαίνει ένα παιδί
ταράζεται ο ύπνος των αρχαίων νεκρών
κι από τη γη αναδύονται τα πρόσωπά τους
ενώ σαν χάλκινο πουλί
ο άνεμος τοξεύεται στο χώμα

όταν πεθαίνει ένα παιδί
οι λέξεις κι οι φωνές συντρίβονται
τριγύρω ο κόσμος καταρρέει

Το ποίημα αυτό δημοσιεύτηκε στο λογοτεχνικό περιοδικό Νέα Πορεία και αρχικά συμπεριλήφθηκε στη συλλογή ποιήματων Ο πλοηγός του απείρου, 1986. ΄Έντεκα χρόνια αργότερα το μετέφερα, μαζί με το ποίημα Όταν πεθαίνει ένα παιδί, 2, στη συλλογή Την Κοκκινόμαυρη ανεμίζοντας της ουτοπίας, 1997. Φυσικά, υπάρχει και στη συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων μου Ο πλοηγός του απείρου, ποίηματα 1966-2002, 2004. 


Σημαντικότερη είναι ασφαλώς η ευρεία απήχηση που είχε το ποίημα αυτό στην πορεία του χρόνου. Διαβάστηκε σε διάφορες εκδηλώσεις, δημοσιεύτηκε σε περιοδικά και σε ιστολόγια του διαδικτύου και, το κυριότερο, βρίσκεται εδώ και πάνω από 10 χρόνια στα Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της Μέσης Εκπαίδευση στην Ελλάδα και, πιο πρόσφατα, στην Κύπρο. Πολλοί φιλόλογοι το έχουν αναλύσει και δεκάδες χιλιάδες μαθητές το έχουν διαβάσει, μερικές φορές με δάκρυα στα μάτια, όπως μου έχουν πει. Αρκετές φορές μάλιστα με κάλεσαν σε σχολεία της περιοχής Θεσσαλονίκης  
για το ποίημα αυτό.

Τι αημαίνει λοιπόν έμπνευση και ποια είναι η πηγή της; ΄Και, απείρως πιο σημαντικό, θα σταματήσει ποτέ σ' αυτόν τον αποτρόπαιο κόσμο, που είναι ταυτόχρονα και κόσμος των θαυμάτων, η εξόντωση των αθώων; Μια ποιητική φωνή είναι ένα τίποτα !! Έστω με αυτό το τίποτα λοιπόν ας επιβεβαιώσουμε το όνειρο και τον αγώνα μας για έναν καλύτερο κόσμο !! 


Δευτέρα, 12 Δεκεμβρίου 2016

Το Λεξικό των Ανωμάλων Ρημάτων της


Θα ήταν πριν έξι-εφτά χρόνια όταν την πρωτοείδα στο πατάρι της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Άνω Τούμπας την αρχική περίοδο της Λέσχης Ανάγνωσης, μία από τις πρώτες και πιο επιτυχημένες στη Θεσσαλονίκη, που είχε οργανωθεί και συντονιζόταν από τη φίλη μου βιβλιοθηκονόμο Λένα Παπαθανασίου με τη δική μου συμμέτοχή. Ένα άγνωστο θελκτικό και διακριτικό κορίτσι.

Ύστερα από λίγο καιρό, η Λένα ανέλαβε τη Γραμματεία του Προέδρου του Δημοτικού Συμβουλίου και η Λέσχη Ανάγνωσης μπήκε σε περιπέτειες. Φιλοξενήθηκε για ένα διάστημα και πάλι στο πατάρι του κοντινού καταστήματος κουρτινών μιας φίλης και μέλους της Λέσχης και από εκεί, με διαρροές και προσθήκες μελών, στο υπόγειο βιβλιοπωλείο του Μπαρμπουνάκη κάτω από την Τσιμισκή. Τελικά, η Λέσχη Ανάγνωσης βρήκε μόνιμη στέγη στη Βιβλιοθήκη της Κάτω Τούμπας, με βιβλιοθηκονόμο και συντονίστρια την ευγενική και ικανή Ευγενία Μυλωνά. Εκεί έλαβε και τον παράξενο τίτλο της, «Λέσχη Ανάγνωσης Το Κίτρινο Περπάτημα στα Χόρτα» (της τίγρης εννοείται), από τον τίτλο ενός μυθιστορήματός μου.

Η Θεοδοσία Καϊδόγλου ή Theodosia Kaidoglou ή σκέτο Theda ή Θέdα ήταν πάντα παρούσα. Πάντα συνεπής, πάντα διαβασμένη, πάντα με εύστοχες παρατηρήσεις για τα ελληνικά και ξένα μυθιστορήματα που διαβάζαμε και συζητούσαμε. Όταν μιλούσε πριν από μένα στον κύκλο των μελών, έλεγε περίπου όσα είχα σκοπό κι εγώ να πω για το συγκεκριμένο βιβλίο.

Κάποτε ανακάλυψα ότι διατηρούσε το ιστολόγιο Ο κόσμος της Θέdα (http.www.thedasworld.gr) με πρωτότυπα, καλογραμμένα, χαριτωμένα κείμενα. Με τη δική της ματιά στα πράγματα. Την προέτρεψα να εκδώσει αυτά τα κείμενα (ίσως μαζί με πολλούς άλλους) και πράγματι πριν ένα-δύο χρόνια κυκλοφόρησε το βιβλίο της, Το λεξικό των ανωμάλων ρημάτων μου, με σημαντική επιτυχία.

Μια γυναίκα είναι πάντα ένα μυστήριο. Η Θέda θα μπορούσε να λέγεται Theduco και να είναι γκέισα από τις ανθισμένες κερασιές της μακρινής Ιαπωνίας. Θα μπορούσε να είναι φωτομοντέλο, όπως περίπου παρουσιάστηκε στο εξώφυλλο ενός ηλεκτρονικού λογοτεχνικού περιοδικού. Θα μπορούσε να είναι αυτά και πολλά άλλα και ίσως κατά διαστήματα να της αρέσει να προσλαμβάνει μια επιφανειακά διαφορετική υπόσταση. Εγώ όμως τη βλέπω σαν ένα απλό κορίτσι της γειτονιάς μου. Ένα φιλικό, χαμογελαστό κορίτσι. Ένα χαριτωμένο (επιμένω σ' αυτή τη λέξη) χαρισματικό κορίτσι που λατρεύει το διάβασμα και το γράψιμο. Ένα πραγματικό βιβλιόμουτρο !!!

Κι επειδή κανείς δεν είναι τέλειος, με τη Θέdα μαλώσαμε μια-δυο φορές και κάναμε ότι δεν μιλάμε, φτάσαμε μάλιστα στο σημείο να διαγράψουμε ο ένας τον άλλο στο facebook. Πολύ σύντομα όμως διαπιστώσαμε και οι δύο ότι ήταν αδύνατον να κρατήσουμε μούτρα. Έκανα να είμαι σοβαρός και αμίλητος μπροστά της και μου έβγαινε ένα χαμόγελο και μετά ένα πείραγμα. Μια πολύτιμη μακροχρόνια φιλία είναι πάνω από εκνευρισμούς και μικροεγωισμούς. Ιδίως όταν βασίζεται στην κοινή αγάπη για το βιβλίο, για το διάβασμα και τη γραφή. Θεωρώ τον εαυτό μου τυχερό που γνώρισα τη Θέda, το εκπληκτικό αυτό βιβλιόμουτρο.

Τετάρτη, 19 Οκτωβρίου 2016

Μα, ο μπαμπάς δεν διαβάζει βιβλία !!

Ένας άλλος τίτλος στη σύντομη αυτή ιστορία θα ήταν : «Ένα μικρό θαύμα στη Λέσχη Ανάγνωσης!»

 Στη Λέσχη Ανάγνωσης Λογοτεχνίας, λοιπόν, της Περιφερειακής Βιβλιοθήκης Χαριλάου, του Δήμου Θεσσαλονίκης, την περασμένη Τετάρτη, 12 του Οκτώβρη, μετά τη συζήτηση για τη νουβέλα «Γκουανό» του Γιώργου Γκόζη. Ενώ ο συγγραφέας υπέγραφε βιβλία και η φοβερή τριάδα (Αγγελική, Σοφία, Χριστίνα, ακριβώς απέναντι στη φωτογραφία) και οι άλλοι της παρέας είχαν σχηματίσει πηγαδάκια και κουβέντιαζαν, ήρθε και στάθηκε μπροστά μου μια πολύ συμπαθητική άγνωστή μου γυναίκα.

- Είμαι η γυναίκα του Αντώνη, μου είπε. Ξέρετε, πρόσθεσε χαμογελώντας, ο Αντώνης δεν διάβαζε βιβλία !! (Ο Αντώνης είναι ο ώριμος άντρας στη μέση αριστερά της φωτογραφίας, ακριβώς απέναντι από μένα).
- Τι λέτε ! χαμογέλασα με τη σειρά μου εγώ, βλέποντας δίπλα της τον Αντώνη να χαμογελάει γλυκά κι εκείνος.
- Ναι. Είδε μάλιστα ο γιος μας στο σπίτι ένα βιβλίο από τη Λέσχη Ανάγνωσης και ρώτησε κατάπληκτος : «Αυτό το διαβάζει ο μπαμπάς; Μα, ο μπαμπάς δεν διαβάζει βιβλία !!»

Ο Αντώνης λοιπόν, που δεν διάβαζε βιβλία, έγινε μέλος (διστακτικά;) στη Λέσχη Ανάγνωσης Αστυνομικού Μυθιστορήματος και μετά στη Λέσχη Ανάγνωσης Λογοτεχνίας της Βιβλιοθήκης Χαριλάου, που συντονίζει η Αγγελική Φατίση. Και αποδείχτηκε το πιο τακτικό και συνεπές μέλος τους. Όχι πολύ αργότερα, ο Αντώνης παρακολούθησε και τις εννέα εκδηλώσεις για τους ποιητές της Θεσσαλονίκης από τον 20ο αιώνα ως τις μέρες μας, που οργάνωσα, με τη βοήθεια της Αγγελικής και άλλων φίλων, από το φθινόπωρο του 2015 μέχρι την άνοιξη του 2016 και πάλι στη Βιβλιοθήκη Χαριλάου. Πρώτος ερχόταν, τελευταίος έφευγε. Και όχι μόνο ανακάλυψε την ποίηση αλλά τη λάτρεψε κυριολεκτικά. Την περασμένη Τετάρτη, μάλιστα, δανείστηκε πρώτος από τη Βιβλιοθήκη την πρόσφατη μελέτη του Πέτρου Γκολίτση, Η «άλλη» ποιητική Θεσσαλονίκη (Θέμελης, Βαρβιτσιώτης, Φάλκος, Νικηφόρου, Καραχάλιου, Λουκίδου), σελ. 360. Και περιμένει ανυπόμονα να αρχίσει η Λέσχη Ανάγνωσης της Ποίησης που σχεδιάζω να οργανώσω και να συντονίζω.

Διερωτώμαι λοιπόν τώρα τι να ήταν εκείνο που προκάλεσε αυτό το μικρό θαύμα. Ένας ώριμος άνθρωπος, που δεν διάβαζε βιβλία, και ούτε κατά διάνοια βιβλία σοβαρής λογοτεχνίας, να έχει φτάσει, σαν έτοιμος από καιρό, να είναι ένας ενημερωμένος και ένθερμος αναγνώστης της ποίησης !!
Μήπως ήταν η ανταλλαγή απόψεων για τα βιβλία με τη φιλική παρέα μέσα στο ελκυστικό περιβάλλον της Βιβλιοθήκης; Μήπως έπαιξε σημαντικό ρόλο η θελκτική παρουσία και η ανιδιοτελής προσφορά στη Βιβλιοθήκη της συντονίστριας Αγγελικής; Μήπως τα ίδια τα βιβλία, τα ίδια τα ποιήματα αποδείχτηκαν ακαταμάχητα και τον κέρδισαν για πάντα;

Μάλλον έπαιξαν ρόλο όλα αυτά αλλά καθοριστική, κατά τη γνώμη μου, ήταν η ανοιχτή καρδιά, η δεκτικότητα του Αντώνη.  Μπράβο, Αντώνη μας, μας έκανες όλους περήφανους, την οικογένειά σου, τις βιβλιοθηκονόμους, τα άλλα μέλη των Λεσχών Ανάγνωσης. Μας έκανες όλους περήφανους και λίγο πιο αισιόδοξους !!

Τετάρτη, 17 Αυγούστου 2016

Κρυστάλλινη διαύγεια, εκθαμβωτική γοητεία



        Άκουσα για πρώτη φορά το όνομα της Χλόης Κουτσουμπέλη το 2003 ή το 2004 στο Κολλέγιο Ανατόλια. Με είχαν καλέσει για να συζητήσουμε την παρουσίασή μου στους μαθητές του σχολείου και μία φιλόλογος εκεί μου πρότεινε να με παρουσιάσουν μαζί με τη Χλόη. Τους είπα ότι δεν θα είχα καμία αντίρρηση αν γνώριζα την ποιήτρια και εκτιμούσα το έργο της.
        Κατά σύμπτωση, γνώρισα τη Χλόη λίγο αργότερα σε μια ομαδική ποιητική εκδήλωση στην τότε Δημοτική Κίνηση των Πολιτών και της Οικολογίας στην οδό Παύλου Μελά. Την άκουσα, μου άρεσαν πολύ τα λίγα ποιήματα που διάβασε και, μερικές μέρες αργότερα, της πρότεινα να ανταλλάξουμε ποιητικά βιβλία. Έτσι κι έγινε. Και έμεινα έκθαμβος. H Χλόη Κουτσουμπέλη ήταν η γνησιότερη ερωτική ποιήτρια και το μεγαλύτερο ποιητικό ταλέντο που είχα γνωρίσει στη ζωή μου. 
         Ήταν άνοιξη του 2004 και η Χλόη είχε εκδώσει το τελευταίο ποιητικό βιβλίο της το 1990. Στο διάστημα αυτό των 14 ετών, είχε εκδώσει ένα μυθιστόρημα, ένα θεατρικό έργο και δεν θυμάμαι τι .άλλο, όχι όμως ποίηση. Της έβαλα της φωνές. Της είπα ότι ένας ποιητής, και μάλιστα της δικής της δωρεάς, μπορούσε να γράψει διηγήματα, μυθιστορήματα, οτιδήποτε. Ήταν όμως κρίμα, πολύ κρίμα, να μην έχει εκδώσει ποιητικό βιβλίο τόσα χρόνια. Το αποτέλεσμα ήταν να εκδώσει τον ίδιο χρόνο το τρίτο της ποιητικό βιβλίο και να παρουσιάσω εγώ το ως τότε συνολικό ποιητικό της έργο στον Βιβλιορυθμό λίγο αργότερα. 
          Δεν άργησα να  την προτείνω να γίνει μέλος της Εταιρίας Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης και σήμερα η Χλόη Κουτσουμπέλη είναι αντιπρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου της Ε.Λ.Θ., έχοντας μάλιστα λάβει τις περισσότερες ψήφους κατα τις πρόσφατες αρχαιρεσίες. Κάτι που βέβαια υποδηλώνει μια γενικότερη αναγνώριση της ποιητικής αξίας της. Αναγνώριση που είναι ολοφάνερη με πολλούς τρόπους και βέβαια από την ανταπόκριση στις αναρτήσεις της στο facebook. 
         
Ποια είναι όμως η Χλόη Κουτσουμπέλη;

Είμαι κι εγώ μια νύχτα.
Χωρίς χρώμα, χωρίς όνομα
χωρίς απελπισία, χωρίς έκσταση,
χωρίς μυρωδιά, χωρίς ταυτότητα,
χύνομαι και χάνομαι,
κανείς δεν με αιχμαλωτίζει,
και δεν ανήκω κανενός
μα ούτε και στον εαυτό μου.
Μόνο πού και πού,
όταν στα δύο με ξεσκίζει η αυγή,
κλαίω μεθυσμένη
σε μια γωνιά του δρόμου


Αν με ρωτούσαν τι είναι ποίηση, θα τους έδειχνα τα παρακάτω μικρά ποιήματα της Χλόης, ποιήματα με κρυστάλλινη διαύγεια και εκθαμβωτική γοητεία.


Αρχαίο κόσμημα

Δυο μέλισσες ηλιοστάλακτες
ενωμένες ακατάλυτα, τελεσίδικα, διαχρονικά
προαιώνια ιεροτελεστία
να μεταφέρουν μια σταγόνα μέλι στην κυψέλη

Και κάθε άλλο ποίημα για αγάπη ξεθωριάζει.



Χρόνος

Και η στιγμή ένα γοργοπόδαρο ελάφι
που αφήνει πίσω του
μια βουρκωμένη, βελούδινη ματιά
πριν βουτήξει για πάντα στο κενό.



Ροτόντα

Μεσημέρι προς βράδυ.
Ψιχαλίζει μικρά πουλιά.
Δεν με αγγίζεις.
Είσαι ολόκληρος μέσα μου.

Αυτά τα ολίγα αισθάνομαι και πιστεύω και θεωρώ ότι είναι χρέος μου να τα καταχωρήσω εδώ.  Έστω και ως μία στοιχειώδη απόδοση δικαιοσύνης σε ένα θολό λογοτεχνικό τοπίο στη χώρα μας, ιδίως τα τελευταία χρόνια. Πολύ περισσότερα ποιήματα της Χλόης Κουτσουμπέλη μπορείτε να διαβάσετε στις θεματικές ανθολογίες που διατηρώ από το 2008 στο ιστολόγιο Ένα λιβάδι μέσα στην ομίχλη που ονειρεύεται (www.dreaming-in-the-mist.blogspot.com)